działało 1800-32, dając początek nowoczesnej nauce w Polsce; objęło wszystkie dziedziny nauki, zrzeszało uczonych, pisarzy, osoby oficjalne, mecenasów nauki; gł. celem służba poprzez naukę interesom narodu (zachowaniu polskości, rozwojowi gospodarczemu); ideologiem TPN był
S. Staszic; olbrzymie znaczenie miały prace nad słownictwem języka polskiego (
S.B. Linde), jego gramatyką (
O. Kopczyński), historią gospodarki, prawa, nauki, literatury (
J.S. Bandtkie,
F. Bentkowski,
T. Czacki,
J. Lelewel), geologią i kopalnictwem (Staszic), drogami wodnymi (Czacki), rolnictwem, ekonomią, medycyną, naukami matematyczno-fizycznymi, astronomią, techniką; tworzono zbiory muzealne; popularyzowano wiedzę, gł. w 21 tomach "Roczników Warszawskiego Towarzystwa Przyjaciół Nauk" i w
Pamiętniku Warszawskim; wzniesiono m.in. pomnik M. Kopernika w Warszawie; prezesi:
J. Albertrandy, od 1808 S. Staszic, od 1826
J.U. Niemcewicz; władze carskie rozwiązały TPN po powstaniu 1830-31; jego tradycje podjęło
Towarzystwo Naukowe Warszawskie.
