PORTUGALIA

Portugal, Republika Portugalska, República Portuguesa

Reklama

państwo w płd.-zach. , nad O. Atlantyckim; obejmuje zach. część Płw. Iberyjskiego (ok. 15% jego pow.) oraz archipelagi Azory i Madera na O. Atlantyckim; od płn. i wsch. graniczy z Hiszpanią; pow. 92 389 km2 (łącznie z wyspami przyłączonymi: Azory - 2 247 km2; Madera - 794 km2 oraz 440 km2 wód śródlądowych); 10,3 mln mieszk. z Azorami i Maderą (2001); stol. Lizbona, 560 tys. mieszk., 2,6 mln mieszk. w zespole miejskim; gł. miasta: Porto, Amadora, Setúbal, Coimbra, Braga; j. urzędowy portugalski; jednostka monetarna: 1 euro = 100 centów (do 31 XII 2001 1 escudo = 100 centavos); PKB na 1 mieszk. 16 080 dol. (2003).

LUDNOŚĆ. Kraj o najw. w Europie (przed Polską) jednolitości etnicznej: 99% Portugalczycy, nadto Kapwerderowie (emigranci z Republiki Zielonego Przylądka - 0,3%), Brazylijczycy, Brytyjczycy, Hiszpanie i in.; w miastach zamieszkuje 34% ludności (jeden z najniższych wskaźników w Europie); gęstość zaludnienia 111,4 osób/km2; ze względu na wysoką emigrację zarobkową mężczyzn wyjątkowo niekorzystna struktura płci (107 kobiet na 100 mężczyn); przeciętna dł. życia: mężczyźni - 70 lat, kobiety - 77 lat; wyznania: 94,5% katolicy, 3,8% bezwyznaniowi, 0,6% protestanci, nadto muzułmanie, żydzi, inni; najw. w Europie wskaźnik analfabetyzmu (13%).

USTRÓJ. Republika parlamentarna na podstawie konstytucji z 1976 (kilkakrotnie później modyfikowanej); parlament jednoizbowy (Zgromadzenie Republiki), wybierany w wyborach powszechnych i bezpośrednich wg ordynacji proporcjonalnej; 230 deputowanych, kadencja 4-letnia; głową państwa prezydent, wybierany w głosowaniu powszechnym na 5 lat (z ograniczeniem do 2 kadencji maksymalnie); nadto Rada Państwa (17-20 czł.) jako organ doradczy prezydenta (b. premierzy, b. prezydenci itp.); władza wykonawcza w rękach rządu, z premierem na czele, powoływanym przez prezydenta; kraj składa się z 7 regionów (w tym 2 autonomiczne: Azory i Madera, o własnych parlamentach i rządach).

WARUNKI NATURALNE. Ukształtowanie pow. górzyste i wyżynne (z wyjątkiem pasa nizin nadmorskich i dolin dolnego Tagu i Sado); obszar aktywny sejsmicznie; najwyższe pasma górskie stanowiące przedłużenie starych Gór Kantabryjskich i Kastylijskich występują w płn. części kraju: Serra do Gerz, Serra de Nogueira, Serra do Marăo, Serra Gralheira, Serra do Caramulo, Serra da Estrla (najw. szczyt 1991 m), Serra da Guardunha; na południe od Tagu rozciągają się pasma wyżyn, m.in. rozległa Alentejo i obramowująca terytorium P. od płd. - Algarve (do 902 m), stromo opadająca ku wąskiej nizinie nadmorskiej; wybrzeża (dł. 832 km) słabo rozwinięte, wydmowe, częściowo lagunowe; klimat podzwrotnikowy, w płn.-zach. części morski, łagodny, wilgotny, w płd. śródziemnomorski; średnia temp. stycznia 8-10C na północy, 11-12C na południu; lipca odpowiednio 22-27C; temp. ujemne rzadkie (nie schodzą poniżej -5C); roczna suma opadów 1200 mm na płn.-zach., 2000 mm w górach, 400-600 mm na płd.; sieć rzeczna dobrze rozwinięta; gł. rz.: Duero, Tag, Gwadiana, Minho, Lima, Sado, Mira - w górnym biegu przeważnie o zmiennych wodostanach, powodują gwałtowne powodzie, w dolnym biegu żeglowne; Sado i Tag uchodzą do O. Atlantyckiego głębokimi estuariami; na rzekach liczne elektrownie wodne i zbiorniki retencyjne (najw. Castelo do Bode na Zzere); roślinność na płn. typu atlantyckiego i środkowoeuropejskiego, na płd. śródziemnomorska; lasy zajmują 39% pow. kraju, gł. dębowe, bukowe, sosnowe, m.in. resztki wiecznie zielonych lasów dębowych, z dębem korkowym i ostrolistnym; na znacznych przestrzeniach zarośla twardolistne typu makia i garig.

GOSPODARKA. Od chwili integracji z EWG (1986) kraj szybko rozwijający się (rocznie 4,6% wzrostu produktu krajowego brutto), wspierany dotacjami Unii Eur. (do 1999 P. otrzymała 18 mld ECU); unowocześnianie i restrukturyzacja gospodarki (do lat 70. opartej na rolnictwie i dochodach z kolonii) dzięki rozwojowi usług, zwł. turystyki (1980 - 2,7 mln odwiedzających, 2000 - 11,5 mln), napływowi inwestycji zagr. oraz kwotom przekazywanym przez Portugalczyków z zagranicy rzędu ponad 4 mld dol. rocznie; przemysł w trakcie prywatyzacji, rozwinięty zwł. obuwniczy, włókienniczy, olejarski, winiarski, stoczniowy, samochodowy (najw. w Europie inwestycje Forda i Volkswagena), stoczniowy, cementowy, elektrotechniczny, papierniczy (wykorzystujący rozległe plantacje eukaliptusów), ceramiczny, szklarski; 1 miejsce w świecie w produkcji korka; nadto rafinerie ropy naft. i hutnictwo w dwóch gł. ośr. przemysłowych kraju (Porto i Lizbona), gdzie powstaje 80% produkcji przemysłowej P.; duże dysproporcje rozwojowe między zach. przybrzeżną strefą kraju, a wsch., wyżynną; zasoby surowcowe słabo zbadane; wydobycie rud wolframu (5 miejsce w świecie, 1 w Europie), uranu, pirytów, mniejsze rud żelaza, cyny i węgla kamiennego; podstawą energetyki hydroelektrownie. Rolnictwo rozdrobnione (1992 - 54% gospodarstw o areale mniejszym niż 2 ha), subwencjonowane; rozwinięte sadownictwo, zwł. winorośli, oliwek, migdałowców, figowców, drzew cytrusowych, brzoskwiń, moreli; nadto uprawa pszenicy, kukurydzy, ryżu, ziemniaków, pomidorów; na wyspach bananów i ananasów; hodowla owiec, trzody chlewnej, bydła, osłów i kóz; rozwinięte rybołówstwo przybrzeżne, m.in. sardynek i tuńczyka; liczne porty rybackie (Setúbal, Aveiro, Figueira de Foz, Lagos) i morskie (Lizbona, Porto z avanportem Porto de Leixes, Funchal, Ponta Delgada). Sieć kolejowa rzadka, drogowa w rozbudowie; spore znaczenie żeglugi przybrzeżnej; międzynar. porty lotnicze w Lizbonie, Porto, Faro oraz na Maderze (Funchal) i Azorach (Santa Maria). 11 uniw. (najstarsze w Coimbrze i Lizbonie, zał. 1290), 3 politechniki, 36 inst. naukowo-badawczych, Akad. Nauk w Lizbonie oraz ceniony Instytut Badań Tropikalnych, posiadający 25 stacji badawczych w byłych koloniach.

HISTORIA. Pierwotnie obszar współczesnej P. zamieszkany był przez ludy iberyjskie i celtyckie, zwł. Luzytanów, nawiedzany przez wyprawy kupieckie Fenicjan i Greków; ok. III w. p.n.e. silne wpływy Kartaginy, która 181–138 p.n.e. została wyparta przez Rzymian; od 27 p.n.e. w części płd.-zach. odrębna rzym. prowincja Luzytania, ze stol. w Méridzie; ok. IV–V w. część płd. schrystianizowana, część płn. związana z Galią zachowała tradycje celtyckie; w V w. część płn. P. dostała się pod panowanie Swebów (410–585), a część płd. weszła w skład królestwa Wizygotów, którzy podporządkowali sobie 585 także część północną; 711–718 kraj podbili Arabowie (kalifat Omajjadów); prowadzona od VIII w. przez chrześcijan rekonkwista przyniosła IX–XI w. wyzwolenie części płn. zw. Bragą, rejonu Coimbry (1064) i Porto (1097), gdzie król Leónu i Kastylii Alfons VI utworzył hrabstwo Portucale, powierzając je swemu zięciowi Henrykowi Burgundzkiemu; syn Henryka, Alfons I Zdobywca, pokonawszy 1139 muzułmanów pod Ourique przekształcił hrabstwo w samodzielne królestwo P.; 1147 Alfons I wyzwolił Lizbonę, 1158–66 prowincję Alentejo; 1249 Alfons III uwieńczył rekonkwistę zdobywając Algarve i nadając królestwu kształt terytorialny zbliżony do współczesnego; 1255 przeniesiono stol. do Lizbony; spore znaczenie uzyskała P. za panowania Dionizego I (1279–1325), który m.in. rozbudował flotę, popierał rozwój handlu i rolnictwa, zał. uniw. w Coimbrze i Lizbonie; dalsze umocnienie potęgi nastąpiło za panowania Pedra I (1357–67), który ograniczył wpływy duchowieństwa; po wygaśnięciu dynastii burgundzkiej (1383) Kortezy powierzyły tron synowi Pedra I – Janowi, wielkiemu mistrzowi zakonu rycerskiego Aviz; wkrótce P. podjęła ekspansję handlową i terytorialną na tereny Afryki Płn. i wyspy O. Atlantyckiego. Wiek XV przyniósł w P. rozwój sztuki żeglarskiej, kartografii, doskonalenie budowanych statków, podjęcie wypraw odkrywczych, m.in. z inicjatywy infanta Henryka Żeglarza (1395–1460); 1415 zajęto Ceutę, 1441 przywieziono do Lizbony pierwszych niewolników murzyńskich, na handel którymi obowiązywał monopol królewski; 1471 zajęto Tanger, 1488 posuwając się wzdłuż zach. wybrzeży Afryki Portugalczycy osiągnęli Przylądek Dobrej Nadziei; 1494 zawarto traktat w Tordesillas z Hiszpanią ustalający linię demarkacyjną między posiadłościami zamorskimi obu państw; 1498 Vasco da Gama dotarł do Indii; pod koniec stulecia w polityce wewn. zaznaczył się ostry konflikt o władzę z magnaterią, zakończony przez Jana II (1481–95) pokonaniem opozycji magnackiej, ścięciem przywódców i umocnieniem władzy absolutnej; 1500 Cabral odkrył Brazylię i wziął ją w posiadanie w imieniu króla; 1505 opanowano Cejlon, 1510 A. d'Albuquerque zajął Goa (gdzie potem powstało centrum zarządzania Indiami tzw. Estado da India), 1511 Malakkę i dotarł do Moluków; 1529 zawarto kolejny traktat z Hiszpanią w Saragossie na temat stref wpływów na O. Spokojnym; 1534 Portugalczycy dotarli do Chin i Japonii, zakładając niebawem swoje faktorie na Makau (1557); potęga P. osiągnęła poziom szczytowy w 1. poł. XVI w., a strzegły jej liczne twierdze i faktorie założone w Afryce, Azji i Ameryce Płd.; w polityce wewn. przeprowadzono na przełomie XV i XVI w. przymusowe wysiedlenia bądź chrystianizację żydów i muzułmanów, za czym poszło ustanowienie 1536 inkwizycji oraz wzrost znaczenia sprowadzonych 1540 jezuitów; kresem rozwoju terytorialnego była klęska Sebastiana I pod Al-Kasr al-Kabir (1578) poniesiona podczas kolejnej próby podboju Maroka i wkrótce potem (1580) wygaśnięcie dynastii Avizów. Narzucona P. przez Filipa II hiszp. unia personalna (popierana przez kler portugalski) uwikłała kraj w wojny prowadzone przez Hiszpanię i naraziła posiadłości zamorskie na ataki Anglii i Holandii, które stopniowo przejęły handel ze Wschodem; 1640 wybuchła pod przewodem dynastii Bragança długotrwała wojna o wyzwolenie spod zależności hiszp., popierana przez Anglię, zakończona 1668 traktatem niepodległościowym w Lizbonie (za cenę utraty Ceuty); nie udało się jednak odzyskać dawnej potęgi, a problemem dodatkowym stał się szereg przywilejów w handlu zamorskim i wewn. na terytoriach P., przyznanych Anglii za pomoc wojenną (tzw. umowa Methuena z 1703); jeszcze w XVII w. P. utraciła Indie, a gł. źródłem dochodów stała się kolonialna eksploatacja Brazylii (cukier, złoto, diamenty), co sparaliżowało rozwój własnej gospodarki; kryzys pogłębiło uwikłanie się w 1. poł. XVIII w. w wojnę sukcesyjną z Hiszpanią; reformy zainicjowane przez Pombala, wszechwładnego ministra Józefa I (1750–77) zostały zablokowane przez Marię I; 1793 P. jako tradycyjna sojuszniczka Anglii, wypowiedziała wojnę rewolucyjnej Francji i była 1807–11 okupowana przez wojska Napoleona I (król Jan VI schronił się w Brazylii, gdzie przebywał do 1821); 1820 nowo wybrane Kortezy uchwaliły liberalną konstytucję powierzającą władzę parlamentowi; na wieść o tym Jan VI opuścił Brazylię (która 1822 oderwała się od P.), spowodował krótkotrwałe zawieszenie konstytucji, by 1826 usankcjonować formalnie monarchię konstytucyjną; próby jej obalenia przez zabiegającego o tron Miguela I (1824–34) nie powiodły się i praktycznie istniała do 1910; walka stronnictw polit. o władzę przeradzała się w XIX w. kilkakrotnie w konflikty zbrojne (1830, 1836, 1842, 1846); w 2. poł. stulecia zapoczątkowano rozwój przemysłu, zliberalizowano ustawodawstwo, wprowadzono kodeks cywilny, 1868 zniesiono niewolnictwo w koloniach; nasiliły się równocześnie ruchy anarchistyczne oraz antymonarchistyczne; 1910 proklamowano republikę, oddzielono Kościół od państwa, rozwiązano zakony i przeprowadzono konfiskatę ich majątków, wprowadzono świeckie nauczanie; w I woj. świat. P. wystąpiła 1916 przeciw Niemcom, którzy zaatakowali jej kolonie w Afryce; 1926 w warunkach ostrego kryzysu gosp., dokonał się w P. wojskowy zamach stanu (gen. A.O. Carmona – prezydent 1928–51), w wyniku którego praktycznie pełnię władzy objął skrajnie prawicowy polityk A. Salazar, początkowo jako minister finansów, następnie premier (do 1968); 1932 przyjęto reakcyjną konstytucję deklarującą powstanie "Nowego Państwa" ("Estado Nuovo"), w ramach której zakazano działalności partii polit. i związków zawodowych oraz umocniono pozycję Kościoła; podczas II woj. świat. P. pozostała formalnie neutralna, będąc miejscem ścierania się wpływów niem. i alianckich; 1943–44 udzieliła W. Brytanii i USA zgody na wykorzystywanie swoich baz morskich na Azorach; po wojnie związała się z mocarstwami zach., 1949 przystąpiła do NATO; 1955 do ONZ, 1960 do EFTA; mimo tego P. znajdowała się w rosnącej izolacji międzynar. wskutek polityki wewn. mało efektywnej gospodarczo oraz niedopuszczania do parlamentu opozycji (1959 zmuszono jej przywódcę H. Delgado do emigracji, 1965 został zamordowany w niejasnych okolicznościach), a także w rezultacie utrzymywania posiadłości kolonialnych; 1961 Indie zajęły enklawy portug. w Goa, Diu i Daman, wkrótce wybuchły wojny nar.-wyzwoleńcze w Angoli (1961), Gwinei Portug. (1963) i Mozambiku (1964); po odejściu Salazara wskutek choroby (1968), następcy kontynuowali jego styl rządów (P. pozostawała ostatnim mocarstwem kolonialnym, które nie przyznało swym terytoriom niepodległości, co spotkało się m.in. z potępieniem Rady Bezpieczeństwa ONZ); 25 IV 1974 młodzi oficerowie skupieni w Ruchu Sił Zbrojnych (MFA) dokonali przewrotu wojskowego zw. rewolucją goździków; władzę objął Komitet Ocalenia Nar. pod przywództwem gen. A. de Spinoli; zlikwidowano tajną policję PIDE, otwarto granice państwa dla opozycji demokratycznej przebywającej na emigracji, przeprowadzono defaszyzację kraju; 1974–75 uznano niepodległość kolonii: Gwinei-Bissau, Angoli, Mozambiku, Wysp Św. Tomasza i Książęcej, Republiki Zielonego Przylądka i Timoru Wsch. (który mimo protestów P. zajęła Indonezja); po okresie zamętu nastąpił wzrost wpływów lewicy (zaangażowanej w obalenie systemu), która przeprowadziła nacjonalizację banków, energetyki, transportu i wielkich przedsiębiorstw, rozpoczęto też reformę rolną i likwidację wielkich latyfundiów; narastający kryzys gosp. wyniósł (1976) do władzy przedstawicieli umiarkowanej lewicy i centroprawicy; koalicja tych partii powstrzymała procesy nacjonalizacyjne; 1986 władzę przejęli liberałowie: 1985-95 premier A. Cavaco Silva zintensyfikował procesy przechodzenia P. do gospodarki wolnorynkowej; 1986 prezydentem wybrano M. Soáresa - premiera w latach 1976-78 (1991 reelekcja), a P. została przyjęta do EWG; 1992 ratyfikowała traktat z Maastricht; wcześniej 1987 zawarto porozumienie z Chinami o zwrocie Makao (na warunkach "jeden kraj, dwa systemy"), które dokonało się 31 XII 1999; w latach 1986–96 nastąpiło podwojenie dochodu na 1 mieszkańca (w znacznym stopniu sprywatyzowano gospodarkę, znacząco pomniejszono udział rolnictwa w dochodzie nar., zwiększając znaczenie usług); 1998 P. przystąpiła do eur. unii walutowej; wcześniej w wyborach parlamentarnych 1996 i 1999 zwyciężyli socjaldemokraci z Partii Socjalistycznej (premier A. de Oliveira Guterres), w wyborach prezydenckich 1996 także zwyciężył jej kandydat Jorge Fernando Branco de Sampaio (2001 reelekcja); w tym okresie P. dzięki restrykcyjnej polityce budżetowej zapisała na swoje konto znaczne sukcesy gospodarcze; w wyborach parlamentarnych 2002 zwyciężyli ludowcy z Partii Socjaldemokratycznej (premier J.M. Duro Barroso a po jego wyborze na stanowisko przew. Komisji Eur., Pedro Santana Lopes - dotychczasowy burmistrz Lizbony); jej rządy przyniosły stagnację gospodarczą, deficyt budżetowy, rosnące bezrobocie; 2005 do rządów powróciła socjaldemokratyczna Partia Socjalistyczna, uzyskując w wyborach większość mandatów (120 na 230 miejsc w parlamencie); premierem został jej lider José Socrates (48 lat, kilkakrotnie minister); 2006 prezydentem został były premier Aníbal Cavaco Silva z Partii Socjaldemokratycznej (pierwszy prezydent centro-prawicowy po 1974; 2011wygrał wybory prezydenckie ponownie); 2007 zniesienie kar za przerywanie ciąży (wcześniej obowiązywało jedno z najostrzejszych praw antyaborcyjnych w Europie; 2010 kryzys finansów państwa - narzucone przez UE oszczędności i cięcia budżetowe zaaprobowała także opozycyjna centroprawica, która 2011 wygrała wybory parlamentarne. P. jest czł. Rady Europy, KBWE, OECD, NATO, ONZ.

Powiązane hasła:

VILA NOVA DE GAIA, SADYCI, DIONIZY I, JAN I, SALAZAR, POLSKA. WARUNKI NATURALNE. POŁOŻENIE GEOGRAFICZNE, NZINGA A NKUWU, EUROPEJSKA AGENCJA ENERGII ATOMOWEJ, MAKAO, KAROL IV BURBON

Podobne hasła:

Encyklopedia Internautica

Reklama

Reklama

Reklama